Əsrlər keçir, zaman dəyişir, lakin insanın dəyişməməkdə dirəndiyi vərdişlərdən biri hələ də qalır: mühakimə etmək. Azərbaycan xalq ədəbiyyatında bunun ən maraqlı nümunələrindən biri Təpəgöz haqqında danışılan qədim nağıllardır.
Çoxumuz onu yalnız bir gözü olan qorxunc nəhəng kimi tanıyırıq.— Lakin əsrlər boyu nəsildən-nəslə ötürülən bəzi xalq rəvayətlərində Təpəgözün hekayəsi göründüyündən daha mürəkkəbdir.
Bəs həqiqətən Təpəgöz kim idi? O, sadəcə qorxulu bir varlıq idimi, yoxsa haqqında hökm verilməyə tələsilmiş biri? Gəlin Azərbaycan xalq nağıllarının dərin qatlarına enək.
Təpəgöz Kimdir?
Təpəgöz Azərbaycan folklorunun və türk mifologiyasının ən tanınmış obrazlarından biridir. Əksər insanlar onu Kitabi-Dədə Qorqud dastanındakı qorxunc və yenilməz varlıq kimi tanıyır. Lakin Azərbaycan xalq nağıllarında onun haqqında daha az bilinən fərqli hekayələr də mövcuddur.
Bu rəvayətlərdə Təpəgöz yalnız bir canavar deyil. O, fərqliliyin, qorxunun və cəmiyyətin anlamadığı şeylərə qarşı münasibətinin simvoluna çevrilir.
Azərbaycan folklorunda Təpəgöz obrazı — fərqliliyin və naməlumluğun simvolu.
Təpəgözün Sirli Doğuluşu
Nağıla görə, güclü tufandan sonra çobanın sürüsündə qəribə bir uşaq tapılır. Onun haradan gəldiyini heç kim bilmir. Kənd sakinləri bu uşağı evlərinə aparsalar da, onun fərqliliyi zaman keçdikcə hər kəsi narahat etməyə başlayır.
Azərbaycan folklorunda tufan, qasırğa və digər təbiət hadisələri çox vaxt fövqəltəbii qüvvələrlə əlaqələndirilir. Bu səbəbdən Təpəgözün tufandan sonra peyda olması onun adi insan olmadığını göstərən mühüm detal hesab edilir.
Nağılın ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri Təpəgözün sonsuz aclığıdır. Rəvayətə görə, Təpəgöz hələ körpə ikən evdəki bütün xəmiri yeyir, daha sonra isə heyvanlara hücum etməyə başlayır. Folklorşünaslar bu səhnələri sadəcə fiziki aclıq kimi deyil, insanın idarə edə bilmədiyi ehtirasların simvolu kimi qiymətləndirirlər.
Təpəgöz Obrazının Gizli Mənaları
Bir çox araşdırmaya görə Təpəgöz nəzarətsiz gücü, tamahı, dağıdıcı instinktləri və qorxunu təmsil edir. Bu səbəbdən o, sadəcə nağıl qəhrəmanı deyil, simvolik obraz hesab olunur.
Nəzarətsiz güc və daxili instinktlər — Təpəgöz obrazının simvolik mənası.
İsgəndər Kimdir?
Nağılın ikinci əsas qəhrəmanı İsgəndərdir. Təpəgözün yaratdığı qorxu səbəbindən yurdunu tərk edən insanların arasında dünyaya gələn İsgəndərin taleyi də qeyri-adidir. Çətin şəraitdə doğulan körpə meşədə tək qalır və bir şir tərəfindən tapılır.
Türk və Azərbaycan mifologiyasında şir gücü, liderliyi, qorxmazlığı simvolizə edir.— Bu səbəbdən İsgəndərin şir südü ilə böyüməsi onun gələcək qəhrəmanlığına işarə hesab olunur.
Ağlın Gücə Qalib Gəldiyi Döyüş
İsgəndər anlayır ki, Təpəgözü adi yollarla məğlub etmək mümkün deyil. Nə qılınc, nə nizə, nə də ox ona təsir edir. Onun yeganə zəif nöqtəsi gözüdür. İsgəndər qızdırılmış şiş vasitəsilə Təpəgözün gözünü kor etməyi bacarır.
Bu səhnə Azərbaycan folklorunda ağlın və uzaqgörənliyin fiziki gücdən üstün olmasının ən məşhur nümunələrindən biridir.
Ağıl gücdən üstündür — İsgəndər və Təpəgöz qarşıdurmasının əsas mesajı.
Qoyun Dərisi Hiyləsinin Sirri
Kor olmuş Təpəgöz mağaranın çıxışında dayanaraq heç kimin qaçmasına imkan vermir. İsgəndər isə qoyun dərisinə bürünərək sürünün arasına qarışır və mağaradan çıxmağı bacarır. Bu epizod Azərbaycan nağıllarında tez-tez rast gəlinən zəka motivinin ən maraqlı nümunələrindən biridir.
Təpəgöz Həqiqətən Canavar İdimi?
Bu sual əsrlərdir insanları düşündürür. Bəzi tədqiqatçılar onu dağıdıcı qüvvələrin simvolu hesab edir. Digərləri isə onun fərqliliyinə görə cəmiyyətdən uzaqlaşdırılmış obraz olduğunu düşünürlər.
Bu baxımdan Təpəgöz insanın daxilindəki qorxuları, idarə olunmayan hissləri və naməlumluğa qarşı münasibəti təmsil edə bilər. Təpəgöz hekayəsi bizə göstərir ki, görünüşə görə hökm vermək insanlığın ən qədim səhvlərindən biridir.
Bəzən ən böyük qələbə gücdə deyil, düşünməkdə, anlamaqda və doğru qərar verməkdədir.— Nağıl Noğul
